İktisadi akıllanma ve modern ekonomik gelişme: Bilgi, ekonomik öğrenme ve kurumsal adaptasyonun karşılaştırmalı tarihsel politik ekonomisi
Author :
Abstract
Bu çalışma, modern toplumların yükselişinde belirleyici unsurun sermaye birikimi veya teknolojik ilerleme mi, yoksa bilgi üretimi, ekonomik öğrenme ve kurumsal dönüşüm süreçlerinin birleşiminden oluşan iktisadi akıllanma süreci mi olduğu sorusunu incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, modern ekonomik gelişmenin ardındaki tarihsel mekanizmaları açıklamak ve ekonomik büyüme literatürüne yeni bir kavramsal çerçeve sunmaktır. Bu kapsamda iktisadi akıllanma, bilgi üretimi, ekonomik öğrenme, bilimsel kapasite, kurumsal adaptasyon ve uzun dönemli planlama yeteneğinin birleşiminden oluşan tarihsel bir süreç olarak tanımlanmıştır. Araştırmada karşılaştırmalı tarihsel politik ekonomi yaklaşımı benimsenmiş; Batı Avrupa, Çin, Japonya ve Osmanlı/Türkiye örnekleri 1500–2025 dönemini kapsayacak şekilde analiz edilmiştir. Tarihsel kurumsalcılık, “uzun dönem analizi” analizi ve süreç izleme yöntemlerinden yararlanılmıştır. Bulgular, bilgi üretimi ve eğitim kapasitesindeki artışların ekonomik öğrenmeyi hızlandırdığını, ekonomik öğrenmenin kurumsal etkinliği güçlendirdiğini ve bu süreçlerin uzun dönemde ekonomik performansı desteklediğini göstermektedir. Ayrıca modern toplumların ortaya çıkışında bilimsel kapasite ve kurumsal adaptasyonun sermaye birikiminden daha açıklayıcı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Çalışma, Weber’in rasyonelleşme yaklaşımını, North’un kurumsal teorisini, Mokyr’in bilgi ekonomisi perspektifini ve Acemoglu ile Robinson’un kapsayıcı kurumlar yaklaşımını bütünleştiren iktisadi akıllanma kavramını geliştirerek literatüre özgün bir teorik katkı sunmaktadır.
Keywords
Abstract
This study examines whether the rise of modern societies was driven primarily by capital accumulation and technological progress or by economic rationalization emerging from the interaction of knowledge production, economic learning, and institutional transformation. It aims to explain the historical mechanisms underlying modern economic development and to propose a new conceptual framework for the economic growth literature. Economic rationalization is defined as a historical process combining knowledge production, economic learning, scientific capacity, institutional adaptation, and long-term planning. Using a comparative historical political economy approach, the study analyzes Western Europe, China, Japan, and the Ottoman Empire/Türkiye over the period 1500–2025 through historical institutionalism, longue durée analysis, and process tracing. The findings indicate that greater knowledge production and educational capacity accelerated economic learning, strengthened institutional effectiveness, and supported long-term economic performance. Scientific capacity and institutional adaptation also appear more explanatory than capital accumulation in the emergence of modern societies. By integrating the perspectives of Weber, North, Mokyr, and Acemoglu and Robinson, the concept of economic rationalization offers an original theoretical contribution to the literature.
Keywords
Economic rational learning, Economic learning, Institutional adaptation, Knowledge economy, Comparative historical political economy
